
Spis treści
Co myślisz, kiedy słyszysz słowo „odpowiedzialność”? Tam, skąd pochodzę (w Polsce), zwykle kojarzy się negatywnie i oznacza, że masz kłopoty. Zbiłeś szklankę, jesteś za to odpowiedzialny i musisz zapłacić. Idzie to w parze z tym, że szkoła uczy nas unikać porażek. Wszystko to razem sprawia, że myślimy o odpowiedzialności jak o czymś złym, czego lepiej unikać. Ale czy to pełny obraz? A gdyby spojrzeć na to z innej strony? Po angielsku responsible można rozłożyć na response-able: zdolny do odpowiedzi, czyli umiejący zareagować, pomyśleć logicznie, ruszyć z miejsca, naprawić i poprawić to, co wokół mnie. Przyjrzyjmy się Procesowi Odpowiedzialności.
🎧 Odcinek po angielsku z mojego podcastu Coffee Journeys:
„Umieć odpowiedzieć”, zamiast utknąć we własnej głowie
Christopher Avery pracował jako konsultant do spraw zarządzania. Prowadził coaching i pomagał wielu ludziom, aż zauważył ciekawy wzorzec: mnóstwo osób było nieszczęśliwych w pracy. Wtedy natknął się na rodzącą się koncepcję z nauk behawioralnych: Proces Odpowiedzialności (The Responsibility Process). Jego kariera skręciła w nowym kierunku i dziś Chris jest prezesem i założycielem „The Responsibility Company”. Czym jest Proces Odpowiedzialności? Oto definicja ze strony firmy Chrisa:
Ta potężna koncepcja to pierwsze na świecie sprawdzone praktyczne podejście do rozumienia, uczenia i brania osobistej odpowiedzialności. Pomaga wykorzystać wrodzoną zdolność przywództwa, żeby stawić czoła każdemu wyzwaniu i je pokonać. Działając w wolności, sile i z poczuciem wyboru, zachęcamy i wspieramy tych, których prowadzimy, żeby robili to samo.

Proces Odpowiedzialności
Procesu Odpowiedzialności się nie uczymy. To proces myślowy, który mamy w sobie wszyscy. Składa się z siedmiu etapów. Przechodzimy przez nie za każdym razem, kiedy mierzymy się z wyzwaniem. Tak działa nasz mózg. Jedyne, co możemy zrobić, to być tego świadomym, nauczyć się to rozpoznawać i uważnie obserwować, na którym etapie właśnie jesteśmy.
Zaprzeczenie
Wszyscy zaczynamy tutaj. To wspólne dla wszystkich problematycznych sytuacji. Dzieci wprost wypierają się winy i próbują zrzucić ją na rodzeństwo. Dorośli nie chcą przyjąć do wiadomości niewygodnych faktów i tak dalej. Kilka przykładów tego etapu:
- Nie wierzę, że to zrobiłem.
- Nie jest tak źle.
- To nie ja.
- Nie sądzę, żeby to mogło się stać.
Obwinianie
Kiedy coś idzie nie tak i nie możemy już zaprzeczać, bo widać, że coś się stało, przechodzimy do drugiego etapu. Od razu szukamy winnego. Prawie zawsze na zewnątrz. To na pewno ktoś inny coś zawalił. Ktoś inny czegoś nie zrobił i dlatego tak wyszło. Obwiniamy innych i oddajemy im moc naprawienia sytuacji. Zostajemy bezsilni. Objawia się to za każdym razem, kiedy mówimy coś w stylu:
- O rany, ten facet mnie potrącił i upuściłem Twoją kawę.
- To tamten zespół się spóźnił, więc mój nie mógł dowieźć na czas.
- Żona mnie nie obudziła, więc jestem spóźniony.
- Mail był niejasny, więc nic nie zrobiłem.
Usprawiedliwianie
W drodze do „umiejętności odpowiedzi” kolejnym krokiem jest usprawiedliwianie. Szukamy dobrego powodu, dla którego inni robią to, co robią. Szukamy też wymówek dla własnych niedociągnięć. Bywa to bardzo twórczy proces. I niebezpieczny, bo można dojść w nim do perfekcji. Słyszymy to codziennie:
- On po prostu nie uważa.
- Taka jest kultura organizacji, niewiele możemy zrobić.
- To zarząd, mam związane ręce.
Wstyd
Pierwsze trzy etapy były zewnętrzne. Często obwiniamy i usprawiedliwiamy ludzi otwarcie. Czasem subtelnie, czasem całkiem jawnie. Kolejne dwa etapy są wewnętrzne. Zwykle dzieją się tylko w naszej głowie.
Kiedy zdajemy sobie sprawę, że to nasza wina, że to na nas i nie ma kogo obwinić, przechodzimy do wstydu. To wciąż część twórczego procesu choroby zwanej „wymówkozą”. Uznajemy się za winnych, próbujemy usprawiedliwić swoje działania i w efekcie zaczynamy tańczyć tango wstydu.
- Zawsze to robię. Dlaczego jestem taką niezdarą?
- Powinienem był wiedzieć.
- Robiłem to już tyle razy, jestem beznadziejny.
- Wstyd mi, mówię innym, żeby to robili, a sam tego nie robię.
Obowiązek
Niektórzy powiedzieliby, że to już właściwy stan. I rzeczywiście często jest bardzo blisko optymalnego nastawienia. Jest jednak istotna różnica. Poczucie obowiązku na dłuższą metę nie da Ci szczęścia. Wiemy, że sytuacja nie jest dobra. Przeszliśmy przez zaprzeczanie, obwinianie, usprawiedliwianie i zawstydzanie siebie albo innych i teraz wiemy, że musimy działać. To muszę być ja. Kto, jeśli nie ja? Świetnym wskaźnikiem tego etapu jest wewnętrzny dialog, który zaczyna się od „Muszę zrobić X”.
- Teraz muszę to wszystko posprzątać.
- Muszę, ale nie chcę.
- Nie mamy wyboru.
- Taka jest polityka firmy.
- Musimy się dostosować.
Odpowiedzialność
W końcu próbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego coś się stało, czego możemy się nauczyć i jak tego uniknąć w przyszłości. Kiedy przejdziemy przez wszystkie poprzednie etapy, możemy odpowiedzieć. Czasem różnica między obowiązkiem a odpowiedzialnością jest subtelna. Może świadczyć o tym, że nie czujemy się właścicielami decyzji, które podjęliśmy w przeszłości: „Muszę siedzieć w domu, bo mam małe dzieci”.
Bycie odpowiedzialnym zawsze powinno oznaczać umiejętność odpowiedzi. To bardzo bliskie filozofii „Extreme Ownership”. Zawsze jest coś, co mogę zrobić, zawsze jest jakaś moja odpowiedź, nawet jeśli sytuacja wyraźnie wymyka mi się spod kontroli.
Dobry przykład to spóźnienie na spotkanie. Mogą to być korki, może pusty bak, bo ktoś inny jeździł moim autem. Może milion innych dobrych powodów, żeby obwiniać, usprawiedliwiać i szukać czyjejś odpowiedzialności za to, że to ja się spóźniłem.
Możemy odpowiedzieć, kiedy zrozumiemy, że wszystko jest po naszej stronie.
Rezygnacja
Jest jeszcze jeden etap, który czasem nie jest częścią głównego procesu. Dlatego jest przedstawiony z boku. Czasem tak długo tkwimy we własnej głowie, że rezygnujemy. Zwykle zależy to od naszych okoliczności. Rezygnacja nie musi oznaczać dosłownego odejścia z pracy. Zwykle chodzi o stan umysłu i jakąś formę apatii. To nasz mechanizm obronny. Zwykle krążymy w pętli między wczesnymi etapami procesu, bez drogi do działania. Objawia się to najczęściej tak:
- Nie obchodzi mnie to.
- I tak nic się nie stanie.
- To nie ma znaczenia.
Jak ćwiczyć umiejętność odpowiedzi?
Wszyscy to robimy. Wszyscy przechodzimy przez ten proces wiele razy dziennie. Najlepiej jak najszybciej dochodzić do etapu odpowiedzialności. Dobrze, skoro wszyscy to robimy i musimy przejść przez cały proces, jak ćwiczyć umiejętność odpowiedzi? Jak zwykle jest to tak proste i tak skomplikowane jak samoświadomość.
Usłyszałem (ktoś inny to zrobił)
Najlepiej zacząć od słuchania. Codziennie prowadzimy mnóstwo rozmów i słyszymy, jak rozmawiają inni. Spróbujmy słuchać tych rozmów z radarem nastawionym na konkretne zwroty.
Powiedziałem (co ja zrobiłem)
Drugi krok to zauważanie, kiedy sami to robimy. Każdy ma swój sposób wyrażania się, zgodny ze stanem umysłu. Jeśli ciągle za wszystko obwiniamy innych, powinno to być widać. Czasem będzie trudno, więc możemy zapoznać innych z Procesem Odpowiedzialności i poprosić, żeby pilnowali nas jako partnerzy odpowiedzialności.
Przyłapałem się (łapię myśl, zanim zareaguję)
I wreszcie, kiedy poćwiczymy słuchanie innych i siebie, będziemy na to wyczuleni. Stanie się to drugą naturą. W pewnym momencie zaczniemy łapać myśli, zanim cokolwiek powiemy. To jest stan, do którego dążymy. I znowu: wciąż będziemy przechodzić przez cały proces. Tylko że dojście na szczyt zajmie ułamek sekundy. Żeby oczyścić umysł i wyleczyć „wymówkozę” umiejętnością odpowiedzi na każdą sytuację.
Czego nauczyła mnie ta kawowa podróż
Ten model naprawdę się przydaje. Po jakimś czasie ćwiczenia i widząc, jak dobrze działa, możemy mieć pokusę, żeby zacząć rozliczać innych i poprawiać ich nastawienie. Nie rób tego! Zwykle prowadzi to do eskalacji i buduje wrogie relacje.
Innych oceniamy po ich zachowaniu, a siebie po najlepszych intencjach.
Zamiast tego bądź uważny, staraj się działać z poziomu odpowiedzialności i taktownie łagodź sytuacje, w których bierzesz udział. Możesz też szerzyć wiedzę o Procesie Odpowiedzialności, udostępniając ten wpis 😀
Na którym etapie najczęściej przyłapujesz siebie?
Ten wpis ukazał się pierwotnie po angielsku na moim blogu Coffee Journeys.